WPA 10-Ball World Championship tại TP.HCM: Dương Quốc Hoàng và luật call-shot

Viên bi số 10 nằm chếch về phía góc phải, cách miệng túi chưa đầy một gang tay. Người cầm cơ đứng yên. Không phải vì do dự. Anh ta đang đọc lại lần thứ ba cái quỹ đạo mà mình vừa vạch ra trong đầu: bi chủ chạm băng dọc, đổi hướng, lăn về một điểm mà không ai trong khán phòng kịp nhìn thấy. Phú Thọ Arena im đến mức nghe rõ tiếng gió của hệ thống điều hòa. Rồi cây cơ hạ xuống.

Tôi ngồi ở hàng ghế thứ sáu, sổ tay mở, và tôi không ghi gì cả. Khoảnh khắc ấy không có số. Nó chỉ có nhịp.

Tôi đã theo dõi bi-a chuyên nghiệp đủ lâu để tin rằng mình hiểu nó. Mười bảy năm ghi chép, vài nghìn giờ xem lại băng ghi hình, hàng trăm bảng thống kê tự tay lập. Nhưng buổi tối hôm đó, khi giải WPA Men's 10-Ball World Championship khai mạc tại Thành phố Hồ Chí Minh, tôi nhận ra có một thứ mình vẫn chưa từng đếm cho đúng. Không phải số cú đánh. Không phải tỷ lệ vào bi. Đó là khoảng thời gian trước khi cây cơ chạm bi — và những gì luật lệ quyết định trong khoảng thời gian đó.

Giải đấu diễn ra tại Phú Thọ Arena, Thành phố Hồ Chí Minh, từ ngày 19 đến ngày 26 tháng 9. Đây là năm thứ hai liên tiếp Việt Nam đăng cai. Trong ngành, giữ được một giải vô địch thế giới ở lại năm thứ hai là một tín hiệu khó hơn nhiều so với việc ký được hợp đồng lần đầu.

WPA là viết tắt của World Pool-Billiard Association, cơ quan quản lý quốc tế của bộ môn pool. Môn thi đấu ở đây là pool kiểu Mỹ, cụ thể là nội dung 10-ball: bi đánh số từ 1 đến 10, phải chạm bi số thấp nhất trước, và bi số 10 phải được đưa vào túi cuối cùng. Không có frame. Không có điểm tích lũy theo kiểu snooker. Không có khái niệm break-building. Cách tính điểm dựa trên từng rack, mỗi rack là một đơn vị thắng thua trọn vẹn.

Ba sự kiện được đóng gói trong cùng một tuần lễ. Nội dung chính là giải vô địch thế giới 10-ball nam, tổng giải thưởng 500.000 đô la Mỹ, nhà vô địch nhận 80.000 đô la — khoảng 2 tỷ đồng. Song song là Poison Saigon Women's 9-Ball Open, từ ngày 21 đến 25 tháng 9, tổng giải thưởng 90.000 đô la. Và Box Billiards mixed-doubles open, từ ngày 19 đến 23 tháng 9, tổng giải thưởng 111.000 đô la. Cộng lại gần 701.000 đô la được phân bổ trong hơn một tuần. Sân chơi quy tụ gần 200 cơ thủ đến từ 40 quốc gia.

Về phía chủ nhà, Việt Nam có năm cơ thủ tham dự. Ngoài Dương Quốc Hoàng — cơ thủ số một Việt Nam, biệt danh "Hoàng Sao" — còn có Lương Đức Thiện, Phạm Phương Nam, Nguyễn Anh Tuấn và Chu Viết Hoàng. Năm cái tên, không phải một mình ngôi sao. Đó là dữ liệu.

Trong giới bi-a Việt Nam, Dương Quốc Hoàng không cần giới thiệu. Biệt danh "Sao" gắn với anh đủ lâu để trở thành một phần định danh của bộ môn này ở trong nước. Anh là gương mặt được truyền thông nhắc đến đầu tiên mỗi khi có một giải quốc tế đặt chân xuống Việt Nam, và điều đó có nghĩa anh vừa là cơ thủ, vừa là biểu tượng thương mại của sân nhà. Hai vai này không phải lúc nào cũng nhẹ nhàng như nhau.

Độ tuổi của Hoàng không được nêu trong nguồn thông tin tôi tiếp cận. Thứ hạng thế giới của anh cũng vậy. Hai khoảng trống này không hề nhỏ, và tôi sẽ quay lại chúng.

Ở Việt Nam, bi-a không phải một môn thể thao xa lạ. Những bàn bi-a xuất hiện ở hầu hết các đô thị, và một bộ phận người chơi ở đây đã quen với các nội dung pool kiểu Mỹ từ lâu. Nhưng có một khoảng cách giữa một thị trường tiêu thụ và một hệ thống đào tạo. Chính khoảng cách đó là thứ mà các giải đấu quốc tế được tổ chức trong nước có thể thu hẹp. Mỗi khi một cơ thủ trẻ được nhìn thấy người mình ngưỡng mộ thi đấu ở đẳng cấp cao nhất trên chính quê hương mình, một tia lửa được truyền đi.

Thành phố Hồ Chí Minh đăng cai năm thứ hai. Đặt cạnh nhau, hai con số — năm thứ hai liên tiếp và gần 200 cơ thủ — tạo thành một hình ảnh khá rõ: đây không còn là một sự kiện thử nghiệm. Một giải vô địch thế giới cần khoảng 200 cơ thủ đến từ 40 quốc gia, cần hệ thống bàn đạt chuẩn, cần trọng tài được công nhận, cần truyền hình và cần một quỹ thưởng bảy chữ số. Việc tổ chức trọn vẹn lần thứ nhất đã khó. Việc làm lại lần thứ hai cho thấy những điều kiện đó vẫn còn nguyên.

Linh hồn kỹ thuật của giải đấu này mang tên call-shot — luật gọi bi.

Luật buộc cơ thủ chỉ định trước bi nào sẽ vào túi nào. Nếu bi rơi vào một túi khác, dù đường bi được chạm hợp lệ, cú đánh không được tính. Cơ thủ mất lượt. Trong pool, mất lượt ở một đấu trường đẳng cấp thế giới gần như đồng nghĩa với việc trao trọn rack cho đối thủ.

Đây là nơi 9-ball và 10-ball tách khỏi nhau về mặt cấu trúc. Trong 9-ball, một bi vào túi do may mắn — giới trong nghề gọi là "slop" — vẫn được tính. Trong 10-ball dưới luật call-shot, may mắn bị loại bỏ khỏi phương trình. Không có phần thưởng cho sự tình cờ.

Luật call-shot không làm môn này khó hơn về mặt cơ học; nó làm môn này khó hơn về mặt ra quyết định. Khoảng cách giữa một cơ thủ giỏi và một cơ thủ vô địch nằm ở khả năng chọn đúng cú đánh, và ở sự kiên nhẫn để không chọn cú đánh sai.

Hệ quả kỹ thuật của luật này nằm ở chỗ nó nâng tầm quan trọng của cú phòng ngự. Khi một cú đánh không chắc chắn, phương án hợp lý không phải là thử vận may mà là đặt bi chủ vào một vị trí khiến đối thủ không có đường ra. Người trong nghề gọi đó là safety play. Ở 9-ball, cú safety thường là phương án dự phòng khi thế trận bế tắc. Ở 10-ball call-shot, nó là một phần của kế hoạch. Một cú đẩy bi chủ về sau một quả bi chắn, để lại một thế trận gần như không có lối, đôi khi giá trị hơn cả việc thắng một rack.

Tôi ngồi tính trong đầu một con số. Với 500.000 đô la tổng giải thưởng và 80.000 đô la cho nhà vô địch, phần dành cho người thắng chiếm khoảng 16 phần trăm quỹ. Tỷ lệ này phản ánh một cấu trúc phân phối tương đối bằng phẳng nếu đặt cạnh giải vô địch snooker thế giới, nơi tỷ trọng của nhà vô địch so với tổng quỹ cao hơn đáng kể. Ở đây, tiền được chia đều hơn cho việc đi sâu vào giải. Đó là một lựa chọn thiết kế, và nó khuyến khích một thứ rất cụ thể: sự ổn định.

Con số 16 phần trăm đó có một hệ quả ít được nói tới. Khi phần thưởng được trải tương đối đều, động lực thi đấu nằm ở việc đi được càng sâu càng tốt, chứ không chỉ ở chức vô địch. Với một cơ thủ như Hoàng, người chưa từng vào đến chung kết, việc lọt vào vòng 16 là một khoản thu nhập thực tế, và là một bước tiến trong hệ thống xếp hạng nếu giải có tính điểm. Đây là loại chi tiết mà tin tức thường bỏ qua vì nó không hào nhoáng, nhưng nó giải thích vì sao các cơ thủ chuyên nghiệp vẫn ra sân ở mọi vòng đấu, kể cả những vòng không có máy quay.

Một sân khấu với gần 200 cơ thủ tạo ra hai lực ngược chiều. Đám đông làm tăng xác suất bất ngờ. Luật call-shot làm giảm xác suất bất ngờ, bởi vì nó không cho phép một cơ thủ đang lên tay bất chợt hạ gục một người chơi kỹ thuật hơn nhờ một cú đánh may mắn. Kết quả ròng: rủi ro bị loại sớm bị điều tiết, chứ không bị loại bỏ.

Số rack cần thắng trong mỗi trận — giới chuyên môn gọi là "race" — không được nêu trong nguồn thông tin tôi đọc. Đây là khoảng trống lớn. Nếu thể thức là race ngắn, biến động tăng lên. Nếu race dài, lợi thế nghiêng về người chơi hoàn thiện hơn. Không có con số này, mọi ước lượng về xác suất bất ngờ chỉ là phỏng đoán có định hướng.

Tôi học cách đọc trận đấu bằng những con số, nhưng chỉ khi chúng biết múa. Và ở đây, những con số đang múa theo một nhịp chậm hơn hẳn những giải 9-ball mà tôi từng theo dõi. Nhịp chậm đó là dữ liệu. Nó cho biết rằng ở đấu trường này, việc chờ đợi là một kỹ năng.

Khán phòng ở Phú Thọ Arena có một thứ mà các băng ghi hình không truyền được. Khi một cơ thủ đứng trước một quả bi khó, không ai nói gì. Nhưng cả căn phòng cùng nín thở theo một nhịp giống nhau. Có những bàn thắng không nằm ở bảng tỷ số, mà nằm ở nhịp thở của khán đài. Ở đây không có bàn thắng, nhưng vẫn có nhịp thở. Và nhịp thở đó là thứ dữ liệu không đo được — nhưng nó tồn tại, và nó ảnh hưởng đến cách một cơ thủ cầm cơ ở cú đánh tiếp theo.

Cấu trúc ba sự kiện cũng là một dữ liệu đáng đọc. Việc đóng gói một giải vô địch nam với một giải nữ và một nội dung đôi nam nữ cho thấy ban tổ chức nhắm vào một thứ rộng hơn một trận chung kết. Việc các nội dung phụ được gắn tên thương hiệu — Poison cho giải nữ, Box Billiards cho nội dung đôi — cho thấy các nhà sản xuất thiết bị nằm trực tiếp trong cấu trúc tài trợ. Trong ngành bi-a, tên thương hiệu gắn vào tên sự kiện là một kênh truyền dẫn trực tiếp từ nhà sản xuất đến người tiêu dùng cuối.

Nhìn vào con số 90.000 đô la dành cho Poison Saigon Women's 9-Ball Open, tôi nghĩ đến một thứ ít được nói tới. Một giải nữ có quỹ thưởng riêng, đứng cạnh một giải nam ở cùng một địa điểm, cùng một tuần lễ, là một cách tổ chức khác với truyền thống của nhiều giải pool lớn trên thế giới. Nó không đảm bảo bình đẳng về quy mô — 90.000 so với 500.000 là một khoảng cách lớn — nhưng nó tạo ra một sân chơi mà trước đó có thể không tồn tại. Với một thị trường đang lên, những sân chơi như vậy thường là điều kiện cần cho lớp cơ thủ kế tiếp.

Chuỗi tổ chức của giải gồm WPA, Liên đoàn Bi-a và Snooker Việt Nam, Liên đoàn Bi-a và Snooker Thành phố Hồ Chí Minh, cùng Sở Văn hóa và Thể thao thành phố. Sự hiện diện của cơ quan quản lý thể thao thành phố trong danh sách đồng tổ chức gợi ý rằng mô hình đăng cai có sự tham gia của nguồn lực công. Đây là mô hình công – tư kết hợp, phổ biến ở các giải đấu quốc tế được tổ chức tại những thị trường đang lên.

Giờ là phần tôi phải viết cẩn thận nhất.

Câu chuyện truyền thông quanh giải đấu này được dựng theo một khuôn quen thuộc: cơ thủ số một Việt Nam, chơi trên sân nhà, hướng đến ngôi vô địch thế giới. Tít báo nhấn vào con số 2 tỷ đồng tiền thưởng cho nhà vô địch. Đây là lựa chọn biên tập nhắm vào độc giả phổ thông, và tôi hiểu vì sao nó hiệu quả. Nhưng có một khoảng cách giữa cái tít và cái bảng thành tích.

Ba lần tham dự giải đấu này của Dương Quốc Hoàng tạo thành một đường đi khá rõ: lần đầu bị loại sớm, lần sau vào vòng 32, lần gần nhất vào vòng 16. Đây là xu hướng tiến bộ thật. Không phải tiến bộ do cảm hứng nhất thời, mà do quen dần với môi trường thi đấu cụ thể. Trong một môn mà luật call-shot thưởng cho kinh nghiệm lặp lại, việc đi từ vòng loại sớm lên vòng 16 trong cùng một giải là tín hiệu tích cực về khả năng thích nghi.

Nhưng vòng 16 không phải là vô địch. Thành tích tốt nhất được ghi nhận của Hoàng tại giải này là lọt vào vòng 16 trên sân nhà — một kết quả đỉnh cao thật sự trong một sân chơi gần 200 cơ thủ, nhưng chưa phải một danh hiệu. Khoảng cách giữa hai điều đó là toàn bộ phần còn lại của câu chuyện.

Một chi tiết cần nói rõ. "Cơ thủ số một Việt Nam" là một thứ hạng quốc gia. Nó không phải thứ hạng thế giới. Nguồn thông tin tôi tiếp cận không cung cấp thứ hạng thế giới của Hoàng. Không có con số đó, nhãn "ứng viên nặng ký cho chức vô địch" vẫn chỉ là một ý kiến. Nó có thể đúng. Nhưng nó chưa được kiểm chứng bằng dữ liệu xếp hạng.

Một điều đáng chú ý khác trong các bản tin mà tôi đọc: không có tay cơ quốc tế nào được nêu tên. Một sân chơi gần 200 cơ thủ từ 40 quốc gia, nhưng phần lớn các bài viết chỉ tập trung vào một cái tên chủ nhà. Đây là cách đưa tin theo hướng quốc gia, và nó hợp lý với một tờ báo trong nước. Nhưng với người đọc muốn hiểu cục diện thật của giải, nó để lại một khoảng trắng lớn. Không có danh sách đối thủ, không có thứ hạng, không có lịch sử đối đầu. Bức tranh sức mạnh của giải đấu vẫn chưa được vẽ.

Tôi nói điều này không phải để hạ thấp ai. Tôi nói vì tôi đã từng bị từ chối một bài viết chỉ vì biên tập viên ghi vào lề: "Quá nhiều cảm xúc, quá ít dữ liệu." Tôi mất hai tuần để hiểu rằng ông ấy không sai. Từ đó, mỗi khi thấy một nhãn được đặt lên một cơ thủ mà không có con số đứng sau, tôi lại dừng một nhịp.

Có một điểm khác cần gỡ rối. Bi-a pool do WPA quản lý, còn snooker do WPBSA quản lý. Những vụ việc liên quan đến dàn xếp tỷ số trong snooker vài năm trước đã thay đổi cách quản trị của snooker, nhưng chúng không có liên hệ trực tiếp với giải đấu này. Việc trộn hai hệ thống quản lý vào nhau là một lỗi phân tích. Không có dấu hiệu vi phạm nào trong nguồn thông tin tôi đọc, và tôi sẽ không tự tạo ra một dấu hiệu.

Áp lực sân nhà là một biến số chưa được định lượng. Được thi đấu trước khán giả nhà có thể nâng một cơ thủ lên. Nhưng gánh trọng trách của người số một quốc gia trước chính khán giả đó cũng có thể làm nặng thêm mỗi cú đánh. Chiều hướng của biến số này không thể xác định từ bên ngoài. Điều duy nhất tôi có thể ghi nhận là nó tồn tại.

Trong phần phát biểu ngắn trước giải, Hoàng nói về sự chuẩn bị kỹ lưỡng và hy vọng tiến xa hơn. Đây là tín hiệu tâm lý trực tiếp duy nhất mà tôi có. Nó mang tính quy trình, không mang tính tự tin quá mức. Với một cơ thủ bước vào giải đấu trên sân nhà với tư cách hạt giống chủ nhà, đó là một cách đặt vấn đề khá lành mạnh.

Điều đáng nói hơn cả là cấu trúc năm cơ thủ. Việc Việt Nam có năm đại diện, chứ không phải một, thay đổi bản chất câu chuyện. Một cơ thủ đơn độc tại một giải thế giới là một hiện tượng. Năm cơ thủ là một hệ thống đang hình thành. Một hiện tượng có thể biến mất khi cá nhân đó giải nghệ. Một hệ thống thì có thể tự duy trì.

Tôi rời Phú Thọ Arena vào một tối muộn, mang theo cuốn sổ mà nửa cuốn vẫn trống. Trên đường về, tôi nghĩ về điều mình không đếm được.

Có một câu tôi viết cách đây nhiều năm, sau một trận đấu mà tôi đã quên tỷ số: trận đấu thực sự bắt đầu từ khoảnh khắc bóng không chạm chân ai. Câu đó ra đời cho bóng đá. Nhưng tôi nhận ra nó đúng với cả bi-a. Ở Phú Thọ Arena, khoảng thời gian giữa hai cú đánh — khi cơ thủ bước vòng quanh bàn, khi khán phòng nín thở, khi cây cơ vẫn chưa hạ — mới là nơi trận đấu được quyết định. Luật call-shot chỉ đơn giản biến khoảng lặng đó thành một phần bắt buộc của luật chơi.

Việc Việt Nam đăng cai giải vô địch thế giới này hai năm liên tiếp vượt ra ngoài phạm vi một sự kiện tổ chức đơn thuần. Nó là một tuyên bố về năng lực hạ tầng, niềm tin của nhà tài trợ và quy mô thị trường. Nhưng câu hỏi thú vị hơn nằm ở bước tiếp theo: sau khi đã chứng minh mình có thể tổ chức, liệu Việt Nam có thể đào tạo ra một nhà vô địch thế giới hay không?

Tôi không có câu trả lời cho câu hỏi đó. Nhưng tôi biết mình sẽ tiếp tục ngồi ở hàng ghế thứ sáu, mở sổ, và chờ khoảnh khắc viên bi số 10 lăn vào đúng cái túi mà cơ thủ đã gọi tên từ trước.